|
Devlet bütçe gelirleri son
yıllarda Türkiye GSMH'sinin 1/3'ü büyüklüğüne
ulaşmıştır. Bütçe gelirlerinin büyük bir kısmı da
vergi gelirleridir. Vergi sistemimizde bilindiği
gibi vergiler mükelleflerin üzerinden vergi
hesaplanacak gelirlerini-vergi matrahlarını
kendilerinin belirleyip beyan etmeleri esasına
dayanır. Bu durum beraberinde, mükellef beyanlarının
doğruluğunun incelenmesini, araştırması gereğini
getirir.
Vergi Usul Kanunu'nun 134.
maddesinde, vergi incelemesinden maksadın, ödenmesi
gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit
etmek ve sağlamak olduğu belirtilmiştir. Buna göre
vergi incelemesi, mükellefin ödediği verginin
defter, hesap, kayıt ve belgeler ile gerekli
olduğunda yapılacak envanter ve araştırmalardan elde
edilecek bulguların uygunluğunun incelenmesi ve
doğruluğunun saptanmasıdır.
Vergi incelemelerinin
işleyiş prosedürü ile ilgili açıklamalarımıza DÜNYA
Gazetesi'nin 13.12.2007 tarihli sayısında yer
verilmişti. Bu yazımızda vergi denetimini yapmaya
yetkili kuruluşlarla ilgili açıklamalara yer
vereceğiz. Bu çerçevede etkili bir vergi denetimi
için gerekli hususlara da değineceğiz.
Vergi incelemesine kimler
yetkilidir?
Hesap uzmanları ve
yardımcıları Maliye müfettişleri ve yardımcıları
Vergi dairesi başkanları
/defterdarlar Gelirler kontrolörleri ve stajyer
gelirler kontrolörleri
Vergi denetmenleri ve
yardımcıları Gelir İdaresi Başkanlığı merkez ve
taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlar
www.muhasebenet.net
Vergi dairesi müdürleri
Vergi incelemesi yapmaya
yetkililer tabloda görüldüğü üzere çok sayıda
olmakla beraber vergi denetimi esas itibariyle Hesap
Uzmanları Kurulu, Maliye müfettişleri gelirler
kontrolörleri ve vergi denetmenlerince
yapılmaktadır.
Vergi Denetimi ve Hesap
Uzmanları Kurulu
Maliye Bakanlığı Hesap
Uzmanları Kurulu 29/05/1945 tarih ve 4709 sayılı
Kanun'la, Türkiye Cumhuriyeti'nin gelişmiş ülkelerde
mevcut, modern vergi sistemine geçişin ilk
aşamasında kurulmuştur. Kuruluş Kanunu'nda temel
kuruluş amacı vergi denetimi olarak belirlenmiştir.
Bu görev yanında Türk Parası Kıymetini Koruma
Kanununda olduğu gibi ekonomik denetim görevleri de
verilmiştir.
Vergi Usul Kanunu'nun
135.maddesinde de "Vergi incelemesi; hesap
uzmanları, hesap uzman yardımcıları, ilin en büyük
mal memuru, vergi denetmenleri ve vergi denetmen
yardımcıları veya vergi dairesi müdürleri tarafından
yapılır." denilerek vergi inceleme görevi birinci
derecede hesap uzmanlarına verilmiştir.
Kuruluşundan buyana geçen
62 yılda Hesap Uzmanları Kurulu vergi denetimini
gerçekleştiren önemli bir kuruluş olmuştur. Denetim
görevini başarı ile yürütmüştür.
Kurul, vergi incelemesi
yanında vergi teorisi ve uygulaması alanında,
ekonomik konularda bir çok araştırmaların
yapılmasını sağlamıştır. Daha önemlisi, 1950,1960 ve
1980 yıllarda ortaya koyduğu çalışmalarla Türk vergi
sisteminin çağdaş düzeyde yapılanmasında önemli
görevler üstlenmiştir. Avrupa Birliği'ne katılım
sürecinde vergi mevzuatımızın uyumlaştırılmasında
Gelir İdaresi Başkanlığı ve Vergi Konseyi'nin
çalışmalarına yetiştirdiği kamu ve özel kesimde
görev yapan mensupları ile katkıları devam
etmektedir.
Maliye müfettişleri ve
gelirler kontrolörleri
Maliye Bakanlığı
teşkilatının teftişini yürüten, kamu harcamaları
denetimi yapan Maliye müfettişleri ile Gelir İdaresi
teftişini gerçekleştiren gelirler kontrolörleri de
vergi inceleme yetkisine sahiptir. Vergi Usul Kanunu
yukarıda anılan 134.maddesine göre "Maliye
müfettişleri, Maliye müfettiş muavinleri, gelirler
kontrolörleri ve stajyer gelirler kontrolörleri,
Gelir İdaresi Başkanlığı'nın merkez ve taşra
teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlar
herhal ve takdirde vergi inceleme yetkisini
haizdir."
Türkiye'nin en eski denetim
kurulu 1879 yılında kurulan Maliye Teftiş Kuruludur.
Maliye müfettişleri ve hesap uzmanları doğrudan
Maliye Bakanı'na bağlıdır. Bu durum kurulların
siyasi baskılara maruz kalma riskini artırdığı
görüşü ileri sürülebilmektedir. Ancak bu iki
kuruluşta kamu oyunca da iyi bilinen objektif
çalışma anlayışı ve kurumsal kültür hakimdir.
Başta hesap uzmanları,
maliye müfettişleri ve gelirler kontrolörleri olmak
üzere tüm inceleme elemanları denetim ve yayın
çalışmaları ile vergi kültürünün yerleşmesinde ve
mükelleflerde vergi bilincinin oluşmasında önemli
rol oynamışlardır.
Vergi denetim kadroları
Mayıs 2007 tarihi
itibariyle denetim elemanı sayısı 3573 olup
ayrıntılı kadro bilgileri tabloda görülebilir.
Bakana bağlı Toplam Sayı
%Pay
- Maliye Müfettişi 114 3,2
- Hesap Uzmanı 289 8,0
Gelir İdaresi Başkalığına
bağlı
(Merkezi )
Gelirler kontrolörleri 338
9,5
Mahalli (Vergi Dairesi
Başkanlığı)
Vergi denetmeni
2.832
79,3
Toplam 3.573 100
Denetimin önemi
Bir vergi sisteminin
başarısı, ekonomik ve sosyal koşullara uygun vergi
yasalarının bulunmasına, vergi idaresinin
işleyişindeki mükemmelliğe ve yeterli ve etkin vergi
denetimine bağlıdır. Mükelleflerin gönüllü beyanını
esas alan vergi sistemlerinde denetim bu
faktörlerden en önemlisidir. Öte yandan, denetim
oluşturulan sistemin işlemesini güvence altına
alarak bozulmasını önler. Maliye politikalarının
uygulanmasına da katkı sağlar.
Denetimin etkinliği ve
denetim birimlerinin yeniden yapılandırılması
Sayıları 2007 Mayıs ayı
itibarıyla 3573 olan denetim kadrosu ile verilen
beyannamelerin %2-3'ü incelenmekte incelemelerde
ciddi vergi kayıpları olduğu ortaya çıkarılmaktadır.
Ancak vergi kayıp ve kaçağı önemli ölçüde
azaltılamamıştır. Ekonomideki kayıt dışılık da
GSMH'na oranla %30-40 civarında olan varlığını
korumaktadır.
Vergi incelemesinin dört
ayrı denetim birimi tarafından yürütülmesi ve zaman
zaman birimler arası çekişmelerin görülmesinin
enerji ve zaman kaybına neden olduğu; bu birimlerin
birleştirilmesi yada yeni bir yapılanmaya tabi
tutulması gerektiği ifade edilmektedir. Batı
ülkelerindeki, özellikle ABD'deki denetim
yapılanmasının farklı olması nedeniyle bu görüşler
güç kazanmaktadır.
Ancak vergi inceleme
birimleri arasındaki ilişkiyi çekişmeden çok yarışma
olarak nitelemek daha doğru olacaktır. Bunun vergi
incelemelerinin sayısına ve kalitesine etkisinin
olumsuz değil, olumlu olduğunu kabul etmek
kanımızca, daha doğrudur. Birimler arası ektili bir
koordinasyon ve aşağıdaki konularda
gerçekleştirilecek iyileşmeler birimleri yeniden
yapılandırmaktan daha yararlı olacaktır.
Koordinasyon yanında yapılandırmanın da yararlı
olacağı görüşüne varılırsa denetim birimlerinin bu
güne kadar ülkemize katkıları ve denetim
elemanlarının yetenekli iyi yetişmiş olduğu
unutulmamalıdır.
Etkin bir vergi denetimi
için önlemler
Vergi kayıp ve kaçağını
önleyecek etkin bir vergi denetimini
gerçekleştirebilmek için aşağıdaki önlemlerin
alınması büyük önem taşır.
- Vergisel olayları tek tek
tespit etmeye yönelik çok eleman ve zaman gerektiren
yöntemlerin yerine daha hızlı ve etkin
sorgulayabilen bir vergi güvenlik müessesesi ihdas
edilmelidir .
-Türk vergi sisteminde mal
hareketinin denetimine önem verilmiştir. Bu anlayış
belge düzeninin yerleştirilmesi açısından olumlu
sonuç vermiştir. Ancak mal hareketlerini izlemek
zaman ve eleman yetersizliği sorununu ortaya
çıkarmaktadır. Ülkemizde globalleşmenin etkisiyle
hizmet sektörü de gelişmektedir. Her ekonomik
faaliyet parasal değere dönüştüğü için nakit akımını
kontrol etmek/izlemekle vergiyi doğuran olayı
belirlemek mümkün olmaktadır. Bu nedenle ekonomik
işleyişin izlenmesi kayıt dışılığın önlenerek
mali/vergi sisteminin olumlu sonuç vermesi için
nakit hareketlerini kamunun denetleyebileceği genel
bir düzenleme yapılmalı, banka ve diğer finansal
kesimdeki nakit hareketleri şeffaflaştırılarak belli
büyüklüğün üzerindeki tüm parasal işlemlerin banka
sistemi aracılığı ile yapılması önemli katkı
sağlar..
-Vergisel yükümlülüklerin
yerine getirilmesi ve denetimde etkinliğin
sağlanması açısından vergi suç ve cezalarının
yasalarla çok iyi tanımlanması, yorum
gerektirmeyecek belirlilikte olması ve vergi
kaçırmanın topluma karşı işlenmiş diğer suçlar gibi
ele alınıp ödünsüz uygulanması
gerçekleştirilmelidir.
-Denetim elemanlarının
vergi incelemeleri için gerekli bilgiye ulaşmaları
kolaylaştırılmalıdır. Bankalar, Noterler, Gümrük ve
Tapu İdareleri gibi çeşitli bilgi kaynaklarından
toplanan bilgilerin işlendiği ve kullanıma hazır
tutulduğu bir veri tabanı incelemelere önemli katkı
sağlar.
- Vergi denetim
birimlerinin görev yetki ve sorumluluk alanları
belirlenerek eşgüdüm sağlanmalıdır. Ayrıca, her
denetim birimi kendi içinde işin niteliğine göre
uzlaşmaya gitmelidir. Ekonomideki tüm faaliyetleri
kavrayacak şekilde iş kolları (sektörler) itibariyle
uzmanlaşmaya gidilmesi, denetlemeye konu faaliyet
alanı tüm boyutlarıyla öğrenileceği için zaman kaybı
önlenerek daha fazla işletmenin sağlıklı incelenmesi
gerçekleştirilebilir.
-Ekonomik gelişmeye paralel
olarak denetlenmesi gereken firma sayısı artmış,
işletmeler büyümüş ve firmalar işlemlerini
bilgisayar teknolojisi yardımıyla yürütmeye
başlamışlardır. İdare ve vergi denetim birimleri
özel kesimdeki bu gelişme ve dinamizmi
yakalayamamıştır.
-Özenle seçilen ve
lisansüstü eğitime eş düzeyde bir programla mesleki
konularda yetiştirilen vergi denetim elemanları,
devlet memuru olarak kalmak zorunda olmayan ve başka
çalışma seçenekleri bulunan kişilerdir. Bu
elemanlardan kamunun yeterince yararlanabilmesi ve
erozyonun önlenebilmesi için özlük haklarının
düzeltilmesi, turne dönemlerindeki gündelik ve gider
karşılıklarının gerçekçi biçimde belirlenmesi
yerinde olur.
-Denetim elemanlarının
sayısı artırılmalıdır.
Akif Akarca
akif.akarca@alfaymm.com
Dr.Mehmet Şafak
mehmet.safak@alfaymm.com
Dünya online / 24.01.2008 |
