|
Türk vergisi sistemi geneli
itibariyle beyan esasına dayanmaktadır. Beyan esası
ise mükelleflerin gelirlerini, vergi matrahlarını
bizzat kendilerinin belirleyerek bildirmeleridir.
Mükelleflerce bildirilen
vergi matrahlarının kanunlara uygunluğu ve doğruluğu
vergi idaresi tarafından kontrol edilir. Hatalı
beyanda bulunulduğu ya da hiç beyanda bulunulmadığı
tespit edilirse vergi idaresince cezalı ek tarhiyat
yapılması söz konusu olur.
İdarenin bu işlemleri
karşısında mükellef Vergi Usul Kanunu ile kendisine
tanınmış imkanlardan, haklardan yararlanarak
kendisinden istenen vergi ve cezalardan kısmen veya
tamamen kurtulabilir. Bu amaçla vergi mahkemelerinde
dava açabilir. Ceza indirimlerinden yararlanabilir
ya da vergi ve cezanın ödenecek miktarı konusunda
vergi idaresi ile uzlaşabilir.
Vergi hukukumuzda uzlaşma
müessesesi
Birçok ülke vergi
kanunlarında uzlaşma müessesesine yer verilmiştir.
Bazı ülkelerde mükelleflerin vergi yargısına baş
vurmadan önce uzlaşmak üzere vergi idaresine baş
vurmaları zorunludur. İdare ile uzlaşma
sağlanamaması halinde dava açma yoluna
gidilebilmektedir.
Ülkemiz uygulamasında ise
bu zorunluluk yoktur. Mükellefler dilerse doğrudan
vergi mahkemesine başvurabilir. İsteyen mükellefler
önce uzlaşmak için idareye başvurarak vergi ve
cezanın ödenecek miktarı konusunda uzlaşabilir.
Uzlaşmanın mümkün olmaması halinde ise dava açma
yolu açıktır.
Uzlaşma, mükellefle idare
arasında ortaya çıkan uyuşmazlıkların yargı yoluna
baş vurmadan önce taraflarca konuşulup
giderilmesidir. Bu yolla vergi idaresi kanunen
alınması gereken vergilerle bunlara ilişkin cezanın
bir kısmından vazgeçmektedir. Buna karşılık vergi
alacağının daha kısa sürede Devlet Hazinesi'ne
intikalini sağlamaktadır. Ayrıca mükellefin yargı
yoluna başvurmasını önleyerek alacağı tümüyle
kaybetme riskini de bertaraf etmektedir. Mükellef de
sonucu uzun sürede belli olacak ve kaybetme riski de
olan yargı yolunun külfetinden kurtulmaktadır.
Uzlaşma yolunu seçerek kendisinden istenen ilk vergi
aslı ve cezası yerine daha az bir miktarı ödeme
olanağına kavuşmaktadır.
Vergi sistemimize 1963
yılında giren uzlaşma müessesesi, ilk haliyle sadece
tarh edilen vergi asılları ve kesilen cezalarını
kapsarken, sonradan yapılan değişikliklerle tarhiyat
öncesini de kapsayacak duruma getirilmiştir. Bu
düzenlemeler ışığında uzlaşmayı, uzlaşma ve tarhiyat
öncesi uzlaşma olarak iki başlıkla ele alacağız.
Uzlaşma (tarhiyat sonrası)
Uzlaşmanın kapsamına, vergi
daireleri tarafından mükellef adına ikmalen re'sen
veya idarece tarhedilen ve vergi dairelerinin tarha
yetkili olduğu bütün vergi, resim ve harçlar ile
bunlara ilişkin olarak kesilecek vergi zıyaı
cezaları (usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezaları ile
kaçakçılık suç ve cezalarından dolayı vergi kaybına
yol açması durumunda kesilecek cezalar uzlaşma
kapsamı dışındadır) girmektedir. Ayrıca mükellefler
tarafından kanuni süresi geçtikten sonra verilen
beyannameler ile VUK'nun 371. maddesinde yer alan
pişmanlık hükümlerine uygun olarak verilen ancak bu
şartların ihlali nedeniyle süresinden sonra verilmiş
beyanname olarak kabul edilen beyannamelere göre
kesilen vergi ziyaı cezaları da uzlaşma
kapsamındadır.
Hangi hallerde uzlaşma
talep edilebilir?
4369 sayılı kanunla değişik
VUK'nın Ek 1. maddede, uzlaşma konusu, ilave
tarhiyata esas alınan matrah veya matrah farkının
niteliği ile sınırlandırılmıştır. Bu hükme göre,
uzlaşma yoluna gidilebilmesi için:
- Tarhiyatta, Vergi Usul
Kanunu'nun 116, 117 ve 118. maddelerinde yazılı
vergi hataları ile bunların dışında her türlü maddi
hata bulunması,
- Vergi ziyaına sebebiyet
verilmesinin, mükellef tarafından kanun hükümlerine
gereği kadar nüfuz edilememesinden ileri gelmiş
olması,
- Tarhiyatta Vergi Usul
Kanunu'nun 369. maddesinde yazılı şekillerde yanılma
halinin mevcut olduğunun mükellef veya ceza muhatabı
tarafından iddia edilmesi,
- Yargı kararları ile
idarenin ihtilaf konusu olayda görüş farklılığının
bulunduğunun ileri sürülmesi,
şeklindeki sebeplerden
birkaçı veya birinin bulunması gerekmektedir.
Uzlaşma süreci
Uzlaşma talebi ve süresi
Mükellefler, noterden
alınmış hususi vekaletnameye dayanarak vekili, tüzel
kişilerde ve kısıtlılarda kanuni temsilciler,
vergi/ceza ihbarnamesinin mükellefe tebliğ tarihini
izleyen günden başlayarak 30 gün içinde bir dilekçe
ile yetkili uzlaşma komisyonuna veya mükellefin
bağlı olduğu vergi dairesine baş vurarak uzlaşma
talebinde bulunabilirler. Talep dilekçe yerine geçen
Uzlaşma Talep Formu ile de yapılabilir. Formlar
Gelir İdaresi Başkanlığı internet sitesinden
alınabilir.
Uzlaşma talebi vergi ve
cezanın tümüne ilşkin olabileceği gibi, bölünebilen
vergi ve ceza kısımları içinde (kısmi uzlaşma)
yapılabilir.
Uzlaşma talebinin
incelenmesi ve uzlaşmaya davet
Uzlaşma görüşmeleri
başlamadan önce talebin uygun şekilde ve süresi
içinde yetkili kişilerce yapılıp yapılmadığı ve
uzlaşmanın başvurulan komisyonun yetkisinde olup
olmadığı araştırılır.
Talebin geçerli olduğunun
anlaşılması halinde, uzlaşma görüşmelerine katılmak
üzere mükellef veya vekiline 15 gün öncesinden
görüşme yer ve zamanını gösteren davet yazısı
gönderilir. Haklı mazeretlerin varlığı halinde
öngörülen tarih ertelenebilir.
Uzlaşma görüşmeleri ve
sonuçları
Mükellef veya vekili, tüzel
kişiler ve kısıtlılarda temsilcileri dilerlerse
bağlı bulundukları meslek odasından bir temsilci ile
serbest mali müşavir ya da yeminli mali müşavirleri
ile birlikte uzlaşma görüşmelerine katılırlar.
Uzlaşmanın sağlanması ve
ödeme
Görüşmeler sonucunda
uzlaşmanın sağlanması halinde, üç nüsha uzlaşma
tutanağı düzenlenerek komisyon başkanı ve üyeleri
ile mükellef veya vekili tarafından imzalanır.
Tutanağın bir örneği mükellef veya vekiline verilir
(tebliğ edilir).
Uzlaşmanın mükellefin bağlı
olduğu vergi dairesi dışında bir komisyonda
yapılması halinde; bir nüsha da, gerekli işlemler
yapılmak üzere, 3 gün içinde, ilgili vergi dairesine
gönderilir. Uzlaşma tutanağını imzalayan mükellefler
uzlaşılan vergi ve cezalar için dava açamazlar.
Uzlaşma görüşmelerinde
üzerinde uzlaşılan vergi ve cezalar, uzlaşma
tutanağı normal ödeme vadelerinden önce mükellefe
tebliği edilmişse normal vade tarihlerinde, vadeleri
geçmişse, uzlaşma tutanağının tebliğinden itibaren
bir ay içinde ödenir.
Uzlaşmanın temin
edilememesi veya uzlaşmaya varılamaması ve vergi
mahkemelerinde dava açma
Uzlaşma talebinde bulunan
mükellef, uzlaşma görüşmelerinde uzlaşma talep
ettiği vergi ve ceza miktarında idare ile
anlaşamazsa ve uzlaşma sağlanamazsa ya da mükellef
toplantıya katılmadığı için (katılıp tutanağı
imzalamaktan kaçınma hali dahil) uzlaşma temin
edilemezse uyuşmazlığın çözümü için yargı yoluna
başvurabilir.
Uzlaşmanın vaki olmaması
veya temin edilememesi halinde yeniden uzlaşma
talebinde bulunulamaz. Uzlaşmanın vaki olmadığına
dair tutanağa idarenin nihai teklifi yazılır.
Mükellef dava açmak süresinin sonuna kadar teklif
edilen vergi ve cezayı kabul ettiğini yazılı olarak
bildirirse bu takdirde uzlaşma sağlanmış sayılır.
Uzlaşmanın gerçekleşmemesi
durumunda mükellef, uzlaşmanın sağlanamadığını
gösteren tutanağın tebliğinden itibaren genel
hükümlere göre yetkili vergi mahkemesinde dava
açabilir. Bu durumda dava açma süresi bitmiş veya 15
günden az kalmış ise, bu süre tutanağın tebliğinden
itibaren 15 gündür.
Mükellef daha önce, süresi
içinde hem dava açmış hem de uzlaşma talebinde
bulunmuş ise (bu durumda vergi mahkemesinde davanın
incelenmesi uzlaşmanın sonuçlanmasına kadar
ertelenir) uzlaşmanın sağlanamaması üzerine vergi
dairesince, uzlaşmanın gerçekleşmediği vergi
mahkemesine bildirilir.
Uzlaşma komisyonları ve
yetki sınırları
Uzlaşma komisyonları yetki
sınırlarına göre; Vergi Dairesi Uzlaşma
Komisyonları, Defterdarlık Uzlaşma Komisyonu, Vergi
Dairesi Başkanlığı Uzlaşma Komisyonu, Vergi
Daireleri Koordinasyon Uzlaşma Komisyonu ile Merkezi
Uzlaşma Komisyonu olarak belirlenmiştir.
İstanbul Vergi Dairesi
Başkanlığı dışındaki vergi dairesi başkanlıkları,
bünyelerinde oluşturulan uzlaşma komisyonlarının
yetki sınırlarının tespiti bakımından dört gruba
ayrılmıştır.
I.Grup Vergi Dairesi
başkanlıkları: Ankara, İzmir
II.Grup Vergi Dairesi
başkanlıkları: Adana, Antalya, Bursa Kocaeli, Konya,
Mersin
III.Grup Vergi Dairesi
başkanlıkları: Aydın, Balıkesir, Denizli, Eskişehir,
Gaziantep, Hatay, Kayseri, Manisa, Muğla Samsun,
Tekirdağ
IV.Grup Vergi Dairesi
başkanlıkları: Diyarbakır, Edirne, Erzurum, Malatya,
Kahramanmaraş, Sakarya, Trabzon, Şanlıurfa,
Zonguldak.
Uzlaşma komisyonlarının
uzlaşabilecekleri en çok vergi, resim ve harç
miktarının tayini hususunda Maliye Bakanlığı (il
idareleri ve belediyelere ait vergi, resim ve
harçlar için İçişleri Bakanlığı) yetkili
kılınmıştır. Maliye Bakanlığı'na tanınan bu yetkiye
dayanılarak uzlaşma komisyonlarının
uzlaşabilecekleri en çok vergi, resim ve harç
miktarları genel tebliğler ile belirlenir (Vergi
Usul Kanunu Genel Tebliği).
Tarhiyat öncesi uzlaşma
Tarhiyat öncesi uzlaşma,
nezdinde vergi incelemesine başlamış mükelleflerin
adlarına vergi dairesince tarhiyat yapılmadan önce
kullanabileceği bir haktır.
Tarhiyat öncesi uzlaşmanın
kapsamına; vergi incelemeleri sonucunda bulunan
matrah veya matrah farkları üzerine salınacak vergi,
resim ve harçlar ile bunlara ilişkin olarak
kesilecek vergi zıyaı cezası, usulsüzlük ve özel
cezaları girmektedir.
Uzlaşma süreci
Uzlaşma talebi, şekli,
süresi
Mükellef, mükellefi
temsilen vekili (noterden alınmış vekaletname ile),
tüzel kişi ve kısıtlıların kanuni temsilciler,
incelemenin başlangıcından inceleme ile ilgili son
tutanağın düzenlenmesine kadar geçen süre içerisinde
her zaman uzlaşma talebinde bulunabilirler, Talep
vergi incelemesini yapan inceleme elemanlarına veya
bu elemanların bağlı bulunduğu ekip veya grup
başkanlıklarına yazılı olarak yapılmalıdır.
Harici bilgilere
dayanılarak, mükelleflerin bilgisi dışında yapılan
incelemeler de dahil olmak üzere, inceleme
elemanlarınca yapılacak uzlaşmaya davet hallerinde
ise, davet yazısının mükellefe tebliğini izleyen en
geç, 15 gün içerisinde uzlaşma talebinde
bulunulabilir.
Uzlaşma gününün tespiti
Mükellefin uzlaşma
başvurusundan sonra, talebinin usulüne uygun ve
süresinde yapıldığının tespiti üzerine uzlaşma
görüşmeleri için ilgili komisyonca gün belirlenir ve
mükellefe bildirilir. Haklı mazeret hallerinde
toplantı tarihi ertelenebilir.
Uzlaşma görüşmeleri ve
sonuçları
Uzlaşmanın gerçekleşmesi
Uzlaşma için belirlenen gün
ve saatte mükellef veya vekilinin katılımı ile
toplanan uzlaşma komisyonu konuyu tartışır. Uzlaşma
görüşmesi sonucunda uzlaşma sağlandığı takdirde,
komisyon uzlaşma sonuçlarını gösteren bir tutanak
düzenler. Düzenlenen tutanakta, uzlaşma ile ilgili
açıklamalar ve uzlaşma konusu yapılarak üzerinde
uzlaşılan rakamlar yer alır.
Tutanak, komisyon başkan ve
üyeleri ile mükellef veya vekili tarafından
imzalanır. İmzalanan tutanağın bir örneği mükellefe
veya vekiline verilir. Bir örneği de üç gün
içerisinde, rapor ve ekleriyle birlikte mükellefin
bağlı olduğu vergi dairesine gönderilir.
Uzlaşılan vergi ve ceza
tutarı ödeme vadeleri geçmemişse vadesinde, ödeme
vadeleri dolmuşsa tutanağın tebliği tarihinden
itibaren bir ay içinde ödenir. Ayrıca normal vade
tarihinden uzlaşma tutanağının imzalandığı tarihe
kadar gecikme faizi hesaplanacaktır (Bu uygulama,
tarhiyat sonrası uzlaşma için de geçerlidir).
Uzlaşma temin edilememesi
Mükellefin; uzlaşma
komisyonunun davetine katılmaması, uzlaşma
görüşmesine geldiği halde uzlaşma tutanağını
imzalamaması veya ihtirazi kayıtla imzalamak
istemesi halinde uzlaşma temin edilememiş sayılır.
Bu durumda, mükellefin tarhiyat sonrası uzlaşma
hakkı ortadan kalkar. Vergi dairesince vergi ve ceza
ihbarnamesinin tebliğinden itibaren mükellef 30 gün
içinde vergi mahkemesinde dava açabilir.
Uzlaşma temin edilemediği
takdirde, komisyon tarafından bu konuyu belirtmek
üzere tutanak düzenlenir ve bir örneği anında hazır
bulunan mükellefe veya vekiline tebliğ edilir.
Tutanağın bir örneği de inceleme elemanına
gönderilir.
Mükellefin uzlaşmaya
katılmaması veya tebellüğden kaçınması (kendisine
tebliğ edilmek istenen tutanağı imzalamak
istememesi) durumunda bu hususu belirten tutanağın
bir örneği mükellefe posta ile gönderilir ve bir
örnek de inceleme elemanına verilir.
Uzlaşma temin edilememiş
veya uzlaşmaya varılamamış olması halinde, inceleme
elemanı tarafından bu husus inceleme raporunda
belirtilir veya raporla birlikte söz konusu tutanak
bir yazı ile vergi dairesine gönderilir.
Uzlaşmanın gerçekleşmemesi
Uzlaşma için belirlenen gün
ve saatte mükellef veya vekilinin katılımı ile
toplanan uzlaşma komisyonu konuyu tartışır. Uzlaşma
görüşmesi sonucunda uzlaşma gerçekleşmediği
takdirde, düzenlenecek tutanağa komisyonun nihai
teklifi yazılır. Tutanak, komisyon başkan ve üyeleri
ile mükellef veya vekili tarafından imzalanır.
İmzalanan tutanağın bir örneği mükellefe veya
vekiline verilir. Bir örneği de üç gün içerisinde,
rapor ve ekleriyle birlikte mükellefin bağlı olduğu
vergi dairesine gönderilir.
Tarhiyat öncesi uzlaşmada
kısmi uzlaşma
Mükellefler inceleme
elemanınca tespit edilen matrah veya matrah
farklarının tümü için uzlaşma talebinde
bulunabilecekleri gibi bir kısmı içinde
bulunabilirler. Bu durumda tutanağın açıklama
bölümünde inceleme raporunda tespit edilen matrah
farklarından hangilerinde uzlaşma talep edildiği ve
bunlara ilişkin olarak uzlaşmaya varılan vergi ve
ceza miktarları belirtilir.
Uzlaşma talebine konu
edilmeyen veya üzerinde uzlaşılamayan matrah veya
matrah farkları için mükellef adına vergi tarhiyatı
yapılmak üzere inceleme raporu vergi dairesine
gönderilir.
Komisyonun teklifinin
sonradan kabul edilmesi
Mükellef; komisyonun
teklifini sonradan kabul etme imkanına sahiptir.
Tutanak ve inceleme raporunun vergi dairesine
ulaşması üzerine, vergi dairesi tarafından yapılacak
tarhiyatın mükellefe tebliğ tarihini takip eden
günden itibaren işlemeye başlayacak olan 30 günlük
vergi mahkemesinde dava açma süresinin son günü
mesai saati bitimine kadar, mükellef uzlaşma
komisyonunun teklifini kabul edebilir.
Teklifi bu şekilde kabul
eden mükellef bu durumu, bir dilekçe ile vergi/ceza
ihbarnamesinin tebliğ tarihini takip eden günden
itibaren 30 günlük dava açma süresi içerisinde
ilgili vergi dairesine bildirir. Dilekçe ile başvuru
tarihi itibariyle uzlaşma sağlanmış sayılır ve bu
doğrultuda işlem yapılır.
Akif Akarca
akif.akarca@alfaymm.com
Dr.Mehmet Şafak
mehmet.safak@alfaymm.com
Dünya online / 25.10.2007
|
